Galerie Nadja Vilenne. Emilio Lopez Menchero. Trying to be

Trying to be

Il était en quelque sorte attendu qu’Emilio Lopez Menchero un jour Cindy Sherman. Depuis ses tout premiers travaux il y a plus de trente ans, l’artiste américaine se sert presque exclusivement de sa propre personne comme modèle et support de ses mises en scène. Regard sur l’identité, frénésie à reproduire son moi, son travail est ultime enjeu de déconstruction des genres entre mascarade, jeu théâtral et hybridation.
Il était, de même, tout aussi attendu que Lopez Menchero incarne Jacques Lizène en « petit maître à la fontaine de cheveux », ce qu’il fit tout aussi récemment. L’hybridité encore une fois, mais aussi une attirance pour le burlesque et la parodie, tout comme une admiration partagée pour Pablo Picasso les réunissent. Lizène a dessiné de nombreux « avions métamorphiques comme Picasso n’en a jamais fait » et en a d’ailleurs rassemblé une série dans un « roman d’art plastique ». Lopez Menchero, lui, a tenté de s’approprier le regard mythique de l’Artiste. Tenter, l’enjeu est bien là. Chez Lizène, les tentatives, supposant l’incomplétude et l’inabouti, ne manquent pas. Quant à cette série de travaux d’Emilio Lopez Menchero, elle s’appelle « Trying to be ».

Lopez-Menchero est un hybride belgo-espagnol. Lorsqu’il enfourche son vélo torero torpedo, vêtu du costume de lumière du toréador, les mains bien appuyées sur les cornes acérées de sa monture, le voici hybride d’Eddy Merckx et de Manolete, rendant hommage à Picasso. La performance le mènera au sommet du col d’Aubisque, cela mérite, sur fond sonore de paso-doble, d’être salué. Architecte, il ne pratique pas, mais considère l’espace public et urbain comme un espace critique et y intervient régulièrement de façon temporaire ou pérenne. On le soupçonne de vouloir tatouer la Spanner Haus d’Adolf Loos. Très sévère par rapport à toutes les dérives que le « Crime et ornement » de l’architecte viennois a généré, il cite volontiers Hans Hollein et son Manifeste de 1968 : « Alles ist Architektur ». Tout est architecture, y compris la construction de soi.

Depuis le début des années 2000, Emilio Lopez Menchero tente de régulières incarnations. Camper Picasso torse nu en culotte de boxeur, s’approprier son regard, Habiter Rrose Selavy. Se substituer à Harald Szemann. Incarner les quelques minutes de célébrité wharolienne façon Russell Means. Mettre à nu le monumental Balzac de Rodin. Changer de sexe et composer une Frida Kahlo qui, elle-même, se met en scène. Prendre la pose hiératique de Raspoutine. Conquérir la face christique du Che Gevara. Coiffer le keffieh d’Arafat.

Comme dans le cas de Cindy Sherman, ces mises en scènes ne sont destinées le plus souvent qu’à la photographie, plus rarement à la vidéo. Lopez Menchero se transforme par le maquillage, le costume, les accessoires, et surtout, il prend la pause, une pause, dirions-nous, incarnée, très proche de l’icône de référence, mais dans une totale réappropriation personnelle. Est-ce là un art parodique, ce « dernier ressort de l’esprit » selon Nabokov ? La parodie sanctionne et consacre dans le même temps, sur un mode toujours paradoxal : se moquer en admirant, s’identifier en se démarquant. Elle est hommage et reconnaissance, mais sur le mode du travestissement burlesque . Lopez Menchero ni ne se moque, ni ne parasite ; il initie par ces citations une réflexivité et une recréation, mêlant le familier et l’inédit, la reconnaissance et la surprise, l’érudition et la farce.

Lorsqu’il campe l’« autoportrait de Pablo Picasso torse nu en culotte de boxeur devant Homme assis au verre en cours d'exécution », une photographie prise dans l'atelier de la rue Schoelcher en 1915 ou 1916, tout l’enjeu, dit-il, est de restituer cette autocélébration photographique, tant celle du corps que du génie artistique, dont usa fréquemment le peintre espagnol. Il ne s’agit pas de pasticher le cliché photographique, de singer Picasso, mais bien d’incarner cet « être peintre » autant que les archétypes de l’Espagnol viril et macho.

Alors qu’il pose la question du corps, de son propre corps dandinant, étonnante vidéo intitulée « Ego Sumo », Lopez Menchero découvre la physionomie du portrait de Balzac aux bretelles, dit de Nadar, Napoléon des lettres, main sur le cœur, photographié par Buisson en 1842. C’est cette question de physionomie et le hasard d’une éventuelle ressemblance qui le mobilise. Ensuite, il abordera les clichés du Balzac Monumental de Rodin pris par Edward Steichen, diverses études préparatoires que réalise Rodin, ce qui le mènera à la sculpture du Balzac elle-même. En fait, ce redoublement entre la sculpture et ses avatars photographiques, entre la physionomie de Balzac et l’œuvre de Rodin condense le processus d’incarnation qu’il entreprend. Celui-ci débouchera sur cette exhibition qui dénude le génial geste sculptural de Rodin, plus que le corps de l’artiste. Exhibant nudité et virilité, Lopez-Menchero démonte le geste de synthèse de Rodin qui sculpta d’abord le corps nu de l’écrivain avant de le couvrir de cette robe de bure. Il est dès lors autant Balzac que la sculpture de Rodin.

Sa démarche s’apparenterait-elle à celle du changement d'identité, inauguré par Marcel Duchamp ? Rappelons que l’origine même du geste duchampien réside d’abord sur un transformisme linguistico-religieux : passer d’une religion à une autre par un changement de patronyme. La célèbre photographie que Man Ray fait de Duchamp déguisé en femme est en fait la photo « d’identité travestie » de Rrose Selavy, la « Ready Maid » duchampienne. Lopez Menchero ne pouvait que réitérer ce geste transgenre. Habiter Rrose Selavy et par la même occasion, bien sûr, Marcel Duchamp : c’est l’archétype du genre.

Cindy ou Rrose ne sont pas les seules femmes qu’Emilio Lopez Menchero a incarnées ; il y a Frida aussi. Pour personnifier l’artiste mexicaine Frida Kahlo, il ne choisit pas l’un des nombreux autoportraits de l’artiste, mais une photographie de Nickolas Muray, « Frida on Withe Bench », datée de 1938, un portrait frontal, une mise en scène. C’est ce manifeste politique et culturel qui intéresse Lopez Menchero ; l’intime, l’artistique, le politique transfigurent Frida. Frida Kahlo déclare qu’ « elle s’autoportraiture souvent parce qu’elle est la personne qu’elle connaît le mieux ». Transformiste un brin excentrique, Lopez Menchero, tout en changeant d’identité trouve la sienne. « Être artiste, dit-il, c’est une façon de parler de son identité, c’est le fait de s’inventer tout le temps ». Chaque œuvre est singulière, chaque « Trying to be » est une aventure particulière, chacun est une construction existentielle, composée d’éléments autobiographiques, d’une mise en scène de soi-même, d’une réflexion sur les signaux émis par l’icône mise en jeu. C’est, in fine, une construction de soi au travers d’une permanente réflexion sur l’identité et ses hybridités, en visitant quelques mythes, leurs mensonges et vérités. Lopez Menchero déambule entre exhibition, travestissement et héroïsme domestique.

Et Cindy ? Emilio Lopez Menchero a choisi l’un des « Centerfolds » de 1981, ces images horizontales, comme celles des doubles pages des magazines de mode et de charme, commanditées par Artforum et qui ne seront jamais publiées. La rédaction de la revue d’art jugera qu’elles réaffirment trop de stéréotypes sexistes. Sherman y incarne une femme vulnérable, fragile, sans échappatoire, captive du regard porté sur elle.

Emilio Lopez Menchero, Alles ist Architektur*, Jeunes Architectes, CIVA A16, 2008

Voir à ce sujet : « La conscience parodique, Art et Réflexivité XIXe et XXe siècles, Journée d'études du 25 juin 2008, organisée par Cathrine Wermester et Bertrand Tillier, HICSA, Paris 1.

XY L’Emprise du Genre, musée Iancheleveci, La Louvière, catalogue, 2008

Het was enigszins te verwachten dat Emilio Lopez Menchero zich ooit in Cindy Sherman zou incarneren. Sinds haar allereerste werken, meer dan dertig jaar geleden, gebruikt deze Amerikaanse kunstenares vrijwel uitsluitend haar eigen persoon als model en als vehikel voor haar ensceneringen. Haar werk dat zich richt op identiteit, dat getuigt van een bezetenheid om het eigen ik te reproduceren, is een ultiem spel van deconstructie van de genres, tussen maskerade, theater en hybridisatie.
Het was al evenzeer te verwachten dat Lopez Menchero op een dag Jacques Lizène zou incarneren als ‘kleinmeester met haarfontein’. Eens te meer hybriditeit, maar ook de aantrekkingskracht van het burleske en de parodie en een gedeelde bewondering voor Pablo Picasso die hen samenbrengen. Lizène tekende talrijke ‘metamorfe vliegtuigen zoals Picasso nooit heeft gemaakt’ en verzamelde zelfs een reeks daarvan in een ‘roman van plastische kunst’. Lopez Menchero probeerde om zich de mythische blik van de kunstenaar eigen te maken. Proberen, daar gaat het om. Bij Lizène is er geen gebrek aan pogingen, die onvolledigheid, onafgewerktheid vooronderstellen. En deze reeks werken van Emilio Lopez Menchero heet Trying to be [Proberen te zijn].

Lopez-Menchero is een hybride Belg-Spanjaard. Als hij als torero torpedo op zijn fiets stapt, gekleed als toreador, de handen op een stuur in de vorm van spitse horens, dan is hij een hybride van Eddy Merckx en Manolete, en brengt hij hulde aan Picasso. Deze performance bracht hem tot op de top van de col d’Aubisque, dat verdient applaus op de klanken van een paso doble. Als architect, een beroep dat hij niet uitoefent, beschouwt hij de publieke en stedelijke ruimte als een kritische ruimte en organiseert hier geregeld tijdelijke of blijvende interventies. Hij heeft plannen om het Spanner Haus van Adolf Loos te tatoeëren. Hij is bijzonder streng tegenover alle dwalingen die het essay Ornament und Verbrechen van de Weense architect heeft doen ontstaan, en citeert daarom graag het manifest van 1968 van Hans Hollein, getiteld Alles ist Architektur. Alles is architectuur, de constructie van zichzelf inbegrepen.

Sinds het begin van de jaren 2000 belichaamt Lopez Menchero vele persoonlijkheden. Zich verkleden als Picasso met ontbloot bovenlijf en in boxershort, zich zijn blik toe-eigenen, in de huid kruipen van Rrose Selavy. De plaats innemen van Harald Szeemann. De enkele minuten faam van Warhol op de wijze van Russel Means incarneren. De monumentale Balzac van Rodin ontbloten. Van geslacht veranderen en in de huid kruipen van een Frida Kahlo die zichzelf ensceneert. De hiëratische pose aannemen van Raspoetin. Het Christusgezicht van Che Guevara opzetten. De hoofddoek van Arafat omdoen.

Net als bij Cindy Sherman worden die ensceneringen meestal gefotografeerd, en slechts zelden op video vastgelegd. Lopez Menchero verandert van gedaante door middel van maquillage, kostuums, accessoires. Hij neemt vooral de pose aan, een belichaamde pose, van het referentie-icoon, maar zet dit telkens volledig naar zijn eigen hand. Hebben we hier te maken met artistieke parodie, volgens Nabokov ‘de laatste drijvende kracht van de geest’? De parodie sanctioneert en consacreert tegelijk, en altijd op paradoxale wijze: al bewonderend de spot drijven, zich al distantiërend identificeren. Ze is hulde en erkenning, maar in de vorm van een burleske vermomming. Lopez Menchero drijft niet de spot en parasiteert ook niet. Met zijn citaten brengt hij een reflectie op gang en herschept. Daarvoor vermengt hij het vertrouwde en het volkomen nieuwe, de herkenning en de verrassing, de eruditie en de grap.

Wanneer hij in de huid kruipt van het ‘zelfportret van Pablo Picasso met naakt bovenlijf en in boxershort voor de zittende man met glas in uitvoering’, een foto genomen in het atelier van de rue Schoelcher in 1915 of 1916, gaat het om de reconstructie van deze fotografische zelfverheerlijking, zowel die van het lichaam als die van het artistieke genie, waar de Spaanse schilder vaak gebruik van maakte. Het is de kunstenaar niet te doen om een pastiche te maken van de foto, om Picasso na te apen, maar wel degelijk om dit ‘schilder zijn’ en ook de Spaanse viriele en machistische archetypes te belichamen.

Het vragen stellen over het lichaam, over zijn eigen waggelende lichaam in de verbazende video Ego Sumo, bracht Lopez Menchero bij de fysionomie van het in 1842 door Buisson gefotografeerde portret van Balzac – de Napoleon van de letteren, met bretels en met de hand op het hart –, een foto die in het bezit van Nadar zou zijn geweest. Het was deze fysionomie en het toeval dat hij op de schrijver zou lijken, die zijn interesse wekten. Vervolgens bestudeerde hij de foto’s die Edward Steichen nam van de door Rodin ontworpen sculptuur van Balzac en ook diverse voorstudies voor het beeld van de hand van de kunstenaar. Zo kwam hij uiteindelijk terecht bij de sculptuur zelf. Deze verdubbeling van de sculptuur en haar fotografische incarnaties, van de fysionomie van Balzac en het werk van Rodin, verdichtten het incarnatieproces dat hij ondernam. Dit zou resulteren in de tentoonstelling waarin hij veeleer het geniale sculpturele gebaar van Rodin ontblootte dan zijn eigen lichaam. Door zijn naaktheid en viriliteit te exposeren, demonteert Lopez-Menchero het synthesegebaar van Rodin die eerst het naakte lichaam van de schrijver sculpteerde om het daarna te bedekken met een pij-achtig gewaad. Hij is dus zowel Balzac als de sculptuur van Rodin.

Zou zijn methode verwant zijn aan de identiteitsverandering zoals Marcel Duchamp die introduceerde? We willen er nog eens aan herinneren dat het Duchampiaanse gebaar in de eerste plaats berust op een linguïstisch-religieuze transformatie: van de ene religie overstappen op de andere door de verandering van familienaam. De befaamde foto die Man Ray maakte van Duchamp verkleed als vrouw, is eigenlijk de foto van de ‘travestie identiteit’ van Rrose Selavy, de Duchampiaanse ‘Ready Maid’. Lopez Menchero kon dit transgender-gebaar alleen maar herhalen. In de huid kruipen van Rrose Selavy en natuurlijk tegelijk in die van Marcel Duchamp: dit is het archetype van het genre.

Cindy of Rrose zijn niet de enige vrouwen die Emilio Lopez Menchero heeft geïncarneerd. Er is ook Frida. Om de Mexicaanse kunstenares Frida Kahlo te personifiëren, koos hij niet een van de talrijke zelfportretten van de kunstenares, maar een foto van Nickolas Muray, Frida op een witte bank van 1938, een frontaal portret, een enscenering. Wat Lopez Menchero interesseert is dit politieke en culturele manifest; het intieme, het artistieke, het politieke geven Frida een ander karakter. Frida Kahlo beweerde dat ze ‘vaak zichzelf schilderde, omdat zij de persoon was die ze het beste kende.’ Als ietwat excentrieke transformatiekunstenaar, vindt Lopez Menchero door van identiteit te veranderen, zijn eigen identiteit. ‘Kunstenaar zijn, zegt hij, is een manier om over zijn identiteit te praten, dat is het zichzelf altijd opnieuw uitvinden.’ Elk werk is bijzonder, elke ‘Trying to be’ is een buitengewoon avontuur, een existentiële constructie, bestaande uit autobiografische elementen, uit een enscenering van het zelf, uit een reflectie over de signalen die het icoon in kwestie uitzendt. Uiteindelijk is het een constructie van zichzelf door middel van een permanente reflectie over identiteit en haar hybriditeit, en over de leugens en waarheid van enkele mythes. Lopez Menchero houdt het midden tussen exhibitie, travestie en huiselijke heldhaftigheid.

En Cindy? Emilio Lopez Menchero koos één van de Centerfolds van 1981 –horizontale foto’s zoals die op de centrale dubbele pagina’s van modebladen en herenmagazines –, die door Artforum werden besteld, maar nooit werden gepubliceerd. De redactie van het blad vond dat ze te veel seksistische stereotypes bevestigden. Op de Centerfolds is Sherman een kwetsbare vrouw, breekbaar, zonder verzinsels, gevangen in de blik die op haar wordt geworpen.

Emilio Lopez Menchero, Alles ist Architektur, Jeunes Architectes, CIVA A16, 2008.

Zie hierover: ‘La conscience parodique, Art et Réflexivité XIXe et XXe siècles’, studiedag van 25 juni 2008, georganiseerd door Cathrine Wermester en Bertrand Tillier, HICSA, Parijs 1.

XY L’Emprise du Genre, musée Iancheleveci, La Louvière, catalogus, 2008.

		Emilio Lopez Menchero Trying to be
		Accueil \| Actuel \| Artistes \| Expositions \| Editions L'Usine à Stars \| La Galerie \| Contact \| leBlog de la galerie
Oeuvres \| Documents \| Biographie \| Torero-torpedo \| Exposition 2005 Marcels \| 2008 L'amiral cherche maison à louer \|Trying to be \| The Pipe